۱. لیشمانیوز پوستی (سالک)

شایع‌ترین شکل بیماری است که با ایجاد زخم روی پوست شناخته می‌شود و در ایران بسیار رایج است.

۲. لیشمانیوز جلدی-مخاطی

شکلی که غشاهای مخاطی بینی، دهان و گلو را درگیر می‌کند.

۳. لیشمانیوز احشایی (کالاآزار)

خطرناک‌ترین شکل بیماری است که در صورت عدم درمان، تا ۹۵ درصد موارد کشنده است. عامل اصلی آن Leishmania infantum بوده و سگ‌ها مخزن اصلی این انگل هستند.

لیشمانیوز در جهان؛ بیماری‌ای که هنوز مهار نشده است

بر اساس گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت (WHO):

• سالانه حدود ۷۰۰ هزار تا یک میلیون مورد جدید لیشمانیوز در جهان تخمین زده می‌شود. [طبق آخرین آمار سازمان بهداشت جهانی (WHO)]؛
• این بیماری در بیش از ۹۰ کشور به‌صورت بومی (اندمیک) گزارش شده است؛
• بخش عمده موارد لیشمانیوز پوستی در کشورهای حوزه مدیترانه، خاورمیانه، آسیای مرکزی و قاره آمریکا رخ می‌دهد؛
• ایران در کنار کشورهایی مانند افغانستان، سوریه، الجزایر، برزیل، کلمبیا و پرو، از کشورهایی است که تعداد قابل‌توجهی مورد لیشمانیوز پوستی گزارش می‌کنند.

وضعیت لیشمانیوز در ایران

ایران یکی از کانون‌های اندمیک لیشمانیوز در جهان است و هر دو شکل پوستی و احشایی بیماری در آن دیده می‌شود.

لیشمانیوز پوستی (سالک)

کانون‌های فعال این بیماری در استان‌های زیر گزارش شده‌اند:

اصفهان، فارس، خوزستان، بوشهر، کرمان، یزد، سمنان، هرمزگان، گلستان، قم، ایلام، لرستان، بخش‌هایی از تهران، خراسان رضوی، خراسان شمالی، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان.

شهرهایی مانند مشهد، نیشابور، سبزوار، شیراز، بم، کاشان، یزد و اصفهان از کانون‌های شناخته‌شده انتقال به‌شمار می‌روند.

لیشمانیوز احشایی (کالاآزار)

بیشترین موارد این شکل خطرناک‌تر بیماری در استان‌های زیر ثبت شده است:

اردبیل، آذربایجان شرقی، فارس، خوزستان، لرستان و خراسان شمالی.

مطالعات اپیدمیولوژیک نشان می‌دهند که اگرچه موارد انسانی لیشمانیوز احشایی در سال‌های اخیر روند کاهشی داشته، اما شیوع آلودگی در سگ‌ها همچنان بالا باقی مانده است؛ نکته‌ای که اهمیت اقدامات پیشگیرانه در جمعیت سگ‌ها را برجسته می‌کند.

نقشه خطر: کدام استان‌های ایران درگیر لیشمانیوز هستند؟

لیشمانیوز پوستی (سالک) از بیش از ۱۷ استان ایران گزارش شده است. مطالعات اپیدمیولوژیک، استان‌های زیر را به‌عنوان کانون‌های اصلی و پرخطر بیماری شناسایی کرده‌اند:

کانون‌های اصلی و پرخطر (بر اساس مطالعات کشوری)

توجه: این جدول بر اساس مطالعات منتشرشده تنظیم شده و نشان می‌دهد بیماری در گستره وسیعی از کشور فعال است. اگر در این استان‌ها یا مناطق مجاور آن‌ها زندگی می‌کنید، در منطقه‌ای با سابقه انتقال لیشمانیوز قرار دارید و رعایت اصول پیشگیری برای شما و حیوان خانگی‌تان اهمیت ویژه دارد.

روند بیماری نیز نگران‌کننده است؛ مطالعه‌ای که بار بیماری را طی چهار دهه در ایران بررسی کرد، نشان داد لیشمانیوز پوستی همچنان یک مشکل مهم سلامت عمومی در کشور است (Piroozi و همکاران، ۲۰۱۹).

پشه خاکی؛ ناقل اصلی بیماری

پشه خاکی ناقل اصلی انگل لیشمانیا است. این حشره در ساعات گرگ‌ومیش و شب فعال است و فصل فعالیت آن در مناطق مدیترانه‌ای می‌تواند تا ۸ تا ۹ ماه در سال (از فروردین تا آذر) ادامه یابد (Alten و همکاران، ۲۰۱۶). همین دوره طولانی فعالیت، اهمیت محافظت مستمر و طولانی‌مدت را دوچندان می‌کند.

سگ‌ها؛ حلقه کلیدی در چرخه انتقال لیشمانیوز

در لیشمانیوز احشایی، سگ‌ها مهم‌ترین مخزن شناخته‌شده انگل Leishmania infantum هستند.

چرخه انتقال به این صورت است:

1. پشه خاکی از یک سگ آلوده خون می‌مکد و انگل را دریافت می‌کند.
2. همان پشه در گزش‌های بعدی، انگل را به سگ‌های سالم یا انسان منتقل می‌کند.

مطالعات نشان داده‌اند سگ‌های دارای علائم بالینی، آلودگی بیشتری به پشه خاکی منتقل می‌کنند (Gizzarelli و همکاران، ۲۰۲۱). به همین دلیل، محافظت از سگ در برابر گزش پشه خاکی، حلقه کلیدی حفاظت از سلامت کل خانواده است.

راه‌های علمی پیشگیری از لیشمانیوز

سازمان جهانی بهداشت (WHO, 2010) محافظت سگ از گزش پشه خاکی را بهترین رویکرد خط اول برای پیشگیری از لیشمانیوز احشایی معرفی کرده است. راهکارهای اصلی عبارت‌اند از:

• کنترل محیطی جمعیت پشه خاکی (از جمله مبارزه با جوندگان مخزن؛ Yaghoobi-Ershadi و همکاران، ۲۰۰۵)
• محافظت فردی با پوشش مناسب و دورکننده‌ها
• محافظت از سگ‌ها با دورکننده‌های موضعی و قلاده‌های حشره‌کش
• واکسیناسیون سگ در کنار سایر اقدامات
• تشخیص و درمان به‌موقع

قلاده ضد پشه خاکی اسکلیبور؛ راهکاری با پشتوانه علمی محکم

در میان روش‌های محافظت فردی سگ، قلاده‌های آغشته به دلتامترین اسکلیبور جایگاه ویژه‌ای دارند. شواهد علمی معتبر و متعددی اثربخشی آن‌ها را تأیید کرده‌اند. از آنجا که انتقال بیماری کاملاً وابسته به گزش پشه خاکی است، کاهش تماس این حشره با سگ اهمیت حیاتی دارد. قلاده‌های دافع پشه خاکی با آزادسازی تدریجی ماده مؤثره (دلتامترین) روی پوست و موی سگ عمل می‌کنند و دو اثر کلیدی دارند:

• اثر دورکنندگی (Repellent): پشه خاکی را از نزدیک شدن به سگ بازمی‌دارند.
• اثر ضدتغذیه‌ای (Anti-feeding): حتی اگر پشه به سگ نزدیک شود، از خون‌خواری او جلوگیری می‌کنند و در نتیجه انتقال انگل قطع می‌شود.

Scalibor (اسکلیبور) یکی از شناخته‌شده‌ترین و علمی‌ترین قلاده‌های محافظتی برای سگ‌هاست که:

• حاوی دلتامترین با فرمولاسیون آزادسازی تدریجی است.
• اثربخشی آن در کاهش گزش پشه خاکی در متعدد مطالعات معتبر بین‌المللی بررسی و تأیید شده است.
• می‌تواند تا چندین ماه محافظت پایدار فراهم کند.

اثر ضد تغذیه‌ای طولانی‌مدت (تا یک سال)

مطالعه آزمایشگاهی Evans و همکاران (۲۰۲۲) که روی سگ‌ها انجام شد، نشان داد قلاده Scalibor حاوی دلتامترین، اثر ضد تغذیه‌ای بالای ۹۰ درصد در برابر پشه خاکی Phlebotomus perniciosus را برای یک سال کامل حفظ می‌کند. این اثر حتی در روز ۳۶۴ برابر ۹۵.۷ درصد بود.

اثر کشندگی سریع و قطع زنجیره انتقال

همین مطالعه نشان داد که وقتی فقط پشه‌های خون‌خورده مقایسه شوند، قلاده اثر کشندگی سریع تجمعی ۹۸ درصد دارد. این ویژگی به‌طور مستقیم زنجیره انتقال بیماری از سگ‌های آلوده را قطع می‌کند.

کاهش واقعی بروز بیماری در سطح جامعه

• یک کارآزمایی تصادفی‌شده گسترده در شمال‌غرب ایران (شامل ۸۰ روستا) نشان داد استفاده گسترده از قلاده دلتامترین، موارد لیشمانیوز احشایی کودکان را ۵۰ درصد کاهش داد (Courtenay و همکاران، ۲۰۱۹).
• یک مطالعه میدانی در برزیل نشان داد قلاده، احتمال افزایش تیتر آنتی‌بادی ضد لیشمانیا در سگ‌ها را طی ۵ ماه، ۵۰ درصد کاهش می‌دهد (Reithinger و همکاران، ۲۰۰۴).
• متاآنالیز نظام‌مند Yimam و Mohebali (۲۰۲۰) اثربخشی کلی این قلاده‌ها را در کاهش بروز لیشمانیوز احشایی سگ حدود ۵۴ درصد برآورد کرد.

مقرون‌به‌صرفه‌ترین ابزار کنترل

مطالعه اقتصادی Assis و همکاران (۲۰۲۰) در برزیل نشان داد که در میان تمام روش‌های کنترل، قلاده کم‌هزینه‌ترین بخش برنامه بود (تنها ۱۵ درصد هزینه‌ها) و برنامه مبتنی بر قلاده بسیار مقرون‌به‌صرفه ارزیابی شد. همین یافته باعث شد وزارت بهداشت برزیل در سال ۲۰۱۹ توزیع قلاده را در برنامه ملی کنترل بیماری بگنجاند.

ترکیب قلاده با واکسیناسیون؛ بالاترین سطح محافظت

جدیدترین مطالعه میدانی (Foglia Manzillo و همکاران، ۲۰۲۶) در جزیره فاویگنانا ایتالیا نشان داد استفاده هم‌زمان از واکسن و قلاده Scalibor، بروز بیماری بالینی را به تنها ۳.۲ درصد رساند و هیچ عارضه جانبی موضعی یا سیستمیک گزارش نشد.

سلامت واحد (One Health)؛ چرا محافظت از سگ، محافظت از انسان است؟

امروزه سازمان جهانی بهداشت (WHO)، سازمان جهانی بهداشت حیوانات (WOAH) و سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) بر رویکرد سلامت واحد (One Health) تأکید دارند.

پیام اصلی این رویکرد روشن است:

سلامت انسان، حیوان و محیط‌زیست از یکدیگر جدا نیستند.

در مورد لیشمانیوز، کاهش تماس پشه خاکی با سگ‌ها می‌تواند چرخه انتقال انگل در محیط را بشکند. بنابراین حفاظت از سگ‌ها بخشی از یک برنامه جامع کنترل بیماری است که باید در کنار کنترل ناقل، آموزش عمومی، تشخیص زودهنگام و مراقبت‌های دامپزشکی انجام شود.

چرا پیشگیری مهم‌تر از درمان است؟

درمان لیشمانیوز، به‌ویژه در سگ‌ها، غالباً طولانی، پرهزینه و نیازمند پیگیری مداوم است. از سوی دیگر، درمان همیشه به حذف کامل انگل منجر نمی‌شود و احتمال باقی ماندن عفونت وجود دارد. در مواردی نیز ممکن است حیوان نیازمند یوتانازی باشد.

به همین دلیل، راهنماهای WHO پیشگیری از گزش پشه خاکی را یکی از ارکان اصلی کنترل بیماری معرفی می‌کنند. پیشگیری، هم اقتصادی‌تر است و هم مؤثرتر.

جمع‌بندی

لیشمانیوز یک تهدید جدی برای سلامت عمومی در گستره وسیعی از استان‌های ایران است. با توجه به نقش محوری سگ‌ها در چرخه انتقال، محافظت از آن‌ها بخشی جدایی‌ناپذیر از حفاظت از سلامت خانواده و جامعه است.

در میان روش‌های علمی موجود، قلاده ضد پشه خاکی Scalibor با پشتوانه مطالعات معتبر بین‌المللی، به‌عنوان یکی از مؤثرترین، طولانی‌مدت‌ترین و مقرون‌به‌صرفه‌ترین ابزارهای پیشگیری شناخته می‌شود. این اقدام ساده اما علمی، حلقه‌ای کلیدی در قطع زنجیره انتقال لیشمانیوز از سگ به انسان است.

سؤالات متداول (FAQ)

آیا سالک از سگ به انسان منتقل می‌شود؟ خیر، نه به‌صورت مستقیم. بیماری فقط از راه گزش پشه خاکی آلوده منتقل می‌شود. تماس، نوازش یا نگهداری از سگ سالم خطری ندارد. به همین دلیل، کنترل گزش پشه خاکی روی سگ، کلید پیشگیری است.

قلاده ضدپشه خاکی چگونه کار می‌کند؟

ماده مؤثره (دلتامترین) به‌تدریج روی چربی پوست و موی سگ پخش می‌شود و با ایجاد اثر دورکننده و ضدتغذیه‌ای، از گزش پشه خاکی جلوگیری می‌کند.

قلاده ضد پشه خاکی Scalibor چه مدت اثر دارد؟ بر اساس مطالعه Evans و همکاران (۲۰۲۲)، اثربخشی آن تا یک سال (۳۶۴ روز) حفظ می‌شود.

آیا استفاده از قلاده عوارض دارد؟ در مطالعات میدانی گسترده، عارضه جدی گزارش نشده است. در موارد نادر، تحریک پوستی موقت در محل قلاده دیده شده که با درمان علامتی برطرف شده است.

در کدام استان‌ها باید بیشتر مراقب باشیم؟ اصفهان، کرمان، خوزستان، فارس، یزد، ایلام و لرستان از کانون‌های شناخته‌شده هستند، اما بیماری در گستره وسیع‌تری از کشور فعال است.

آیا فقط قلاده برای پیشگیری کافی است؟

قلاده یکی از مؤثرترین ابزارهاست، اما بهترین نتیجه زمانی حاصل می‌شود که در کنار مدیریت محیط، کاهش فعالیت سگ در ساعات اوج پشه خاکی و معاینات دامپزشکی استفاده شود.

منابع

1. Aghaei Afshar A, Hojjat F, Yaghoobi-Ershadi MR, et al. Modeling and evaluating the risk of zoonotic cutaneous leishmaniasis in selected areas of Kerman Province. Transbound Emerg Dis. 2020;67(3):1271–83.
2. Ahmadi NA, Modiri M, Mamdohi S. First survey of cutaneous leishmaniasis in Borujerd county, western Iran. East Mediterr Health J. 2013;19:847–53.
3. Alten B, Maia C, Afonso MO, et al. Seasonal dynamics of phlebotomine sand fly species proven vectors of Mediterranean leishmaniasis caused by Leishmania infantum. PLoS Negl Trop Dis. 2016;10:e0004458.
4. Assis TM, Azeredo-da-Silva ALF, Cota G, Rocha MF, Werneck GL. Cost-effectiveness of a canine visceral leishmaniasis control program in Brazil based on insecticide-impregnated collars. Rev Soc Bras Med Trop. 2020;53:e20200680.
5. Barati H, Barati M, Lotfi MH. Epidemiological study of cutaneous leishmaniasis in Khatam, Yazd province, 2004-2013. Paramed Sci Mil Health. 2015;10(2):1–5.
6. Courtenay O, Bazmani A, Parvizi P, Ready PD, Cameron MM. Insecticide-impregnated dog collars reduce infantile clinical visceral leishmaniasis under operational conditions in NW Iran. PLoS Negl Trop Dis. 2019;13:e0007193.
7. Effect of insecticide-impregnated dog collars on incidence of zoonotic visceral leishmaniasis in Iranian children: a matched-cluster randomised trial.
8. Efficacy of 4% deltamethrin-impregnated collars against canine visceral leishmaniasis. Research in Veterinary Science. https://doi.org/10.1016/j.rvsc.2024.105397
9. Evans A, Bongiorno G, Fourie JJ, et al. Elevated and sustained anti-feeding effect of Scalibor deltamethrin collar against the sand fly Phlebotomus perniciosus in dogs confirmed for 1 year following treatment. Med Vet Entomol. 2022;36:14–19.
10. Foglia Manzillo V, Oliva G, Castelli G, et al. Canine leishmaniosis on Favignana Island: a prospective observational study. Parasites Vectors. 2026.
11. Gizzarelli M, Bosco A, Foglia Manzillo V, et al. Clinical parameters and infectiousness to sand flies. Front Vet Sci. 2021;8:667290.
12. Khademvatan S, Salmanzadeh S, Foroutan-Rad M, et al. Spatial distribution and epidemiological features of cutaneous leishmaniasis in southwest of Iran. Alex J Med. 2017;53(1):93–8.
13. Laboratory assessment of the anti-feeding effect for up to 12 months of a slow release deltamethrin collar (Scalibor®) against Phlebotomus perniciosus in dogs.
14. Mohammadi J, Faramarzi H, Ameri A, Bakhtiari H. Epidemiological study of cutaneous leishmaniasis in Marvdasht, Iran, 2017. Armaghane Danesh. 2018;23(4):488–98.
15. Nejati J, Mojadam M, Hanafi Bojd AA, et al. An epidemiological study of cutaneous leishmaniasis in Andimeshk (2005-2010). Sci J Ilam Univ Med Sci. 2014;21(7):94–101.
16. Nilforoushzadeh M, Shirani-Bidabadi L, Hosseini S, et al. The epidemiology of cutaneous leishmaniasis in Isfahan province, Iran, during 2001-2011. J Isfahan Med Sch. 2015;32(315):2241–51.
17. Paulin S, Frénais R, Thomas E, Baldwin PM. Laboratory assessment of the anti-feeding effect for up to 12 months of a slow-release deltamethrin collar (Scalibor) against the sand fly Phlebotomus perniciosus in dogs. Parasites Vectors. 2018;11:529.
18. Piroozi B, Moradi G, Alinia C, et al. Incidence, burden, and trend of cutaneous leishmaniasis over four decades in Iran. Iran J Public Health. 2019;48(Suppl 1):28–35.
19. Reithinger R, Coleman PG, Alexander B, Vieira EP, Assis G, Davies CR. Are insecticide-impregnated dog collars a feasible alternative to dog culling as a strategy for controlling canine visceral leishmaniasis in Brazil? Int J Parasitol. 2004;34:55–62.
20. Roghani AR, Yasemi MR, Jalilian M, et al. Epidemiology of cutaneous leishmaniasis in Ilam province. Res Med. 2013;36(5):50–3.
21. The mass use of deltamethrin collars to control and prevent canine visceral leishmaniasis: A field effectiveness study. PLOS Neglected Tropical Diseases. https://doi.org/10.1371/journal.pntd.0006496
22. WHO Eastern Mediterranean Regional Office (EMRO). Epidemiological Status of Leishmaniasis in Iran.
23. World Health Organization. Control of the Leishmaniases. WHO Technical Report Series 949. Geneva; 2010.
24. World Health Organization. Leishmaniasis Fact Sheet. 2019.
25. Yaghoobi-Ershadi MRY, Zahraei-Ramazani AR, Akhavan AA, et al. Rodent control operations against zoonotic cutaneous leishmaniasis in rural Iran. Ann Saudi Med. 2005;25(4):309–12.
26. Yimam Y, Mohebali M. Effectiveness of insecticide-impregnated dog collars in reducing incidence rate of canine visceral leishmaniasis: a systematic review and meta-analysis. PLoS One. 2020;15:e0238601.